Јулијана Папазова. МЕМОРИЈАТА ЗА ГРАДОТ СКОПЈЕ КАКО ТЕМА ВО МАКЕДОНСКИТЕ ХИП-ХОП ПЕСНИ

УДК: 316.7:159.953.3(497.711):784.011.26


Авторка: Јулијана Папазова

Наслов на текстот: МЕМОРИЈАТА ЗА ГРАДОТ СКОПЈЕ КАКО ТЕМА ВО МАКЕДОНСКИТЕ ХИП-ХОП ПЕСНИ

Јазик на текстот: македонски

Јазик на резимето: англиски

Клучни зборови: хип-хоп, меморија, Скопје, политика.

Број на страни: 15-24

Истражувањето е посветено на меморијата за градот Скопје како тема застапена во текстовите на македонските хип-хоп песни. Ангажираните текстови на селектираните хип-хоп песни во кои може да се најде поврзаност со меморијата за градот Скопје се реинтерпретираат не само преку блиското  ми­нато туку и преку т.н. меморија на сегашноста. Интердисицплинарниот прис­тап на анализа овозможува подинамично ниво на дискусија за односот на ме­моријата и музиката во урбаната историја на Скопје.


Теоретски дискусии и методологија

Од почетокот на XX-от век со развојот на индустријализацијата и комерцијализацијата во западниот свет, градовите стануваат клучно место за развој и продукција на популарната музика. Истражувачите од по­лето на студиите за популарна музика во континуитет се за­ин­те­ре­си­рани и ја третираат популарната музика како еден вид на хроничар на ур­баниот живот. Важен факт е дека популарната музика отвора пра­ша­ња за градовите и нивните социјални, културни релации со разни об­ласти на анализи и истражувања (Lashua, Wagg, Spracklen, Yavuz, 2019: 2, 3).

Во својата работа музичарите, теоретичарите и воопшто умет­ниците, се инспирираат и користат изразни средства за опис на звукот на градот. Според Дејв Лејн (Dave Laing), популарната музика често ги истакнува скриените значења на градот, разните граници меѓу урбаните средини и немапираните места  (Laing, 2010: 196-205).

Истражувањето е посветено на хип-хоп музиката во релација со ме­моријата за градот Скопје. Според Ковилоски Славчо и Александар ка­ко урбана култура македонската хип-хоп сцена има најмногу мож­нос­ти за развој во главниот град Скопје, кој истовремено е и адми­нис­т­ра­тивен центар. Исто така, сленгот најмногу се развива во Скопје, кој се создава со изменување на зборот преку негова модификација, додавање или одземање на букви (Ковилоски, 2005: 43, 59).

Кога започнав да истражувам и да собирам материјали за по­но­ви­те теоретски анализи за меморијата наидов на серија публикации од „Stan­ford University Press“ посветени на  т.н. „cultural memory in the pre­sent“ или „културната меморија на сегашноста“. Според издавачите од Стен­форд, културната меморија на сегашноста ни демонстрира и ис­такнува било каква сегашна продукција и организација на зборови, нешта, слики, звуци, тишина кои се креирани во минатото кое не е готово или не е завршено. („Cultural Мemory in the Present. Stanford Uni­versity Press“). Значењето на културната меморија на сегашноста може да се стави во контекст и со политичко-културниот проект „Скопје 2014“, односно со неговото траење кое неколку години ни вршеше секојдневно променување или изобличување на нашето опкружување, што значи тоа што сме го виделе вчера веќе следниот ден е сменето, затоа и нашата меморија за нашиот град во кој живееме се менуваше секојдневно. Во случајот на „Скопје 2014“ неколкугодишната промена на центарот на градот е резултат на менување на истиот преку изградба на огромен број на споменици, институции, мостови, галии на еден исклучително мал простор. До денес, дел од планираните споменици и згради се недовршени. За овој проект се создадоа повеќе песни и албуми кои се централен дел во ова истражување.

Истражувањето се базира на квалитативна анализа посветена на односот на музиката и меморијата за Скопје преку интертекстуален аспект од полето на музикологијата, литературата, културните студии, социологијата.

 На македонската хип-хоп сцена има повеќе песни посветени на Скопје како на пример: „Скопје“ од Чекич, „Од Скопје до Софија“ од Клан Исток, „Skopje MDFK“ од Maximus Vandal, „Скопје братко“ од Tyte ft. Bobo, „Скопје обратно“ од Кртот, „Скопска ситуација“ од С.А.Ф., „Ова е Скопје“ од Ќељави глави. Некои имиња на групи се ин­спи­рирани од Скопје: Скопје виа Софија, Skopje Crew.

За анализа селектирани се две песни од македонската хип-хоп сцена: „Скопје обратно“ од Кртот, „Скопска ситуација“ од С.А.Ф. Освен централната анализа на тектовите, опфатени се влијанијата и односот меѓу музиката, градот, меморијата, политичките и културните кон­текс­ти или промени.

Во музичкиот дел на песните доминираат ритамичкиот дел и текс­товите кои се и препознатливи карактеристични одлики или еле­мен­ти во хип-хопот (Ковилоски, 2007: 77-82).

Во текстовите има критички ставови, пред сѐ за политичката и социјалната состојба во Македонија во изминативе триесетина години. Всушност, сите селектирани песни за анализа може да се стават во гру­пата на политички хип-хоп кој обработува и разни социјални теми.

Анализата на текстовите произлегува од литературните студии базирани на анализа на кратки раскази, поезија и слично. Низ призмата на повеќе методолошки разработки разгледавме повеќе песни со цел да се разбере значењето на текстовите. Во оваа анализа се користат ос­нов­ни методи кои може да се применат во анализата на хип-хоп текстови и генерално во анализата на рок или поп музика:

                      нов критицизам вклучува формална анализа на разни елементи кои се користат во  оформување на пишан текст, на пример из­вор на збор, нарација, карактеризација;     

                      анализа на содржина опфаќа генерално и објективно раз­би­ра­ње преку опис на текстот и најважни елементи (пр. зборови, слики, звуци). Оваа дата може да биде користена за генерална импресија на текстот, и за споредба на текстови;

                фигуративен говор кој е во релација еден концепт со друг и нивото на конотација (метафори, метоними, алегории);

                      идеолошка анализа опфаќа значења произлезени од одредено верување или систем на вредности;

                      дискурсна анализа која опфаќа други комуникативни форми како звук и фотографии (Kearney, 2017: 211-213).

 

Анализа

Кртот - „Скопје обратно“

„градот убав пак ќе никне но не во ова време и не во ова тиње“[1]

 

Музичките студии за односот на музиката и урбаниот простор укажуваат дека музичките култури се длабоко под влијание на урбаните или социјални промени и дека улогата на музиката е важна кога има одредени  промени во урбаниот простор.

Како дел од градот, хип-хоп музиката е наратор на промените кои се случуваат во градот, а песните или албумите ја надополнуваат ме­моријата за градот која се нарекува и урбана меморија. Истата го оп­фа­ќа градот како физички простор со колекција на објекти, практики кои овозможуваат да се обнови, сочува минатото преку трагите од сек­вентно градење и реобновувањето на градот (Crinson,  2005: xi–xii).

Меморијата поврзана со физички простор се анализира и преку колективно доживување. Тоа доживување ги рефлектира заедничките до­живувања кои некогаш биле важен момент за колективен идентитет. (Halbwachs, 1992: 2,3). Колективниот идентитет поврзан со меморијата во поновата историја на Скопје се дефинира и поврзува со промената во градот после катастрофалниот земјотрес во 1963 година и промената на градот со проектот „Скопје 2014“.

Песната „Скопје обратно“ (2011) од Кртот[2] е во умерено темпо, а содржината е посветена  на блиското минато на Скопје, почетокот од градењето на културно-политичкиот проект „Скопје 2014“, но има и поврзаност со последиците од транзицискиот период од 1990-тите.

„Скопје 2014“ е културно-политички проект започнат во 2010 г. реа­лизирана од буџетот на тогашната влада предводена од мно­зин­ст­во­то на ВМРО-ДПМНЕ. Проектот вклучува изградба на спо­ме­ни­ци згра­ди, мостови, галии на мал простот во строгиот центар на Скопје. До де­нес дел од планираните градби не се довршени.  Офи­ци­јалната сума за „Скопје 2014“ може само приближно да се сумира.  На порталот „Приз­ма“,  може да се прочита дека проектот „Скопје 2014“ до 2015 го­дина чини над 600 милиони евра (Јордановска, 2015).

Музичарите не само од хип-хоп сцената туку и од други сцени својот критички став за проектот „Скопје 2014“ го искажаа преку соз-давање или обработка на песни, албуми, компилации како на пример: Bernays Propaganda - „Булдожер“ (од албумот My Personal Holiday, Moonlee Records, 2010), ПМГ Колектив - „Култура“ (од албумот Ex You, PMG Recordings, 2015), хорот Распеани скопјани (со кавер верзии), ком-пилацијата Skopje 2014 The End Game (Зависна листа.мк, Компи­ла­ција, PMG Recordings, 2014). (Папазова, 2016).

Формата на песната „Скопје обратно“ е строфична со краток во­вед во умерено темпо доминираат четвртините во делот на вокалот и ме­лодиски развој во мал опсег. Вокалниот дел  се надополнува со пијано и гудачи кои имаат свој  мелодиско-ритмички развој.

Текстот на песната „Скопје обратно“ е критика на политиката на власта, на криминалот,  негрижата за градот и за урбаната култура. Ос­вен спомнувањето на тогаш новиот проект „Скопје 2014“  во песната се опфатени и социјалните теми кои со децении се проблем како што sе сиромаштијата, корупцијата. Се прави паралела меѓу новите споменици и бездомниците - „имаме четири лавови да не чуваат во ноќта, а кој ли ги чува бездомниците од болка?“

Во сеќавањето, односно минатото се спомнува колективната ме­морија: времето на улично играње камај-камај. На самиот крај следи и директно спомнување на сеќавањата: „се губат спомени, испарува Скопје, ни градат некој град кој наликува на гробје“.

Во „Скопје обратно“ има цитат од една од најпознатите детски песни „Песна за Скопје“ (позната и како „Градот убав“), музика на Алек­сандар Џамбазов (1936-2022), текст на Бошко Смаќоски (1938-1998):

…„градот убав пак ќе никне… Скопје младост ти ќе бидеш, Скоп­је ти ќе бидеш цвет…“

„Песна за Скопје“ (позната и како „Градот убав“), е напишана после земјотресот со цел да даде елан за новата изградба на градот. Ис­тата е обработена од хорот Распеани Скопјани и од рок бендот Тотално опуштање на нивниот албум „Вака треба да се“ од 2012 г. издаден за Time machine music. После неколку децении од создавањето, детската хит песна „Песна за Скопје“ е реинтерпретирана во една нова политичка и културна состојба во градот Скопје со проектот „Скопје 2014“. Една од реакциите против овој проект е основањето на хорот Распеани Скопјани, кој е и дел од граѓанската организација „Плоштад Слобода“. На настапите на овој хор на отворено низ центарот на Скопје застапена е и „Песна за Скопје“.[3] Познатата детска песна, со која имаме растено, „Песна за Скопје“ е реинтерпретирана односно обработена како кавер верзија од претходно споменатите Распеани Скопјани и Тотално опуштање, а од страна на Кртот е искористен краток цитат од текстот, но без користење на музичка фраза од песната. И во трите примери на реинтерпретација оригиналната песна од детска премина во областа на протестна песна, таа е дел од елементите со кои музичарите воедно и граѓани на Скопје го искажуваат својот револт и укажува на директно ин­волвирање на музиката како елемент на протест против одредена општествена и политичка состојба или проблем. Во „Скопје обратно“ и во кавер верзиите на „Песна за Скопје“ има и сличности со ори­ги­налната верзија, надежта дека градот повторно ќе биде обновен или изграден, при што земјотресот е заменет со проектот „Скопје 2014“ кој направи голема штета преку прекинувањето на континуираниот тек на урбанистичкиот развој на градот. 

 

С.А.Ф. – „Скопска ситуација“

Еден од најпознатите хип-хоп/рап бендови е С.А.Ф. (Сакам афро фри­зура), основан 1993 г. Членови на С.А.Ф. се: Смилен Димитров, Митко Гаштаровски-Пикисипи и Гоце Трпков. На почетоците, краток временски период, дел од С.А.Ф. е и Александар Таковски. Во првите години на работа забележани се снимката „Револуционерот“ и настапот во Битола на „No Drugs“ фестивалот во 1996 г. Истата година имале настап во „Дали“ на фестивалот „Future sound of Skopje“. Во 1996 г. ја објавуваат песната „Мис Стоун“ (насловот е микс од историски настан и фразата Stoned) ..„моите се под стечај, дали жив ќе останам“... се сти­хо­вите од рефренот на „Мис Стоун“ кои укажуваат на двете страни од кон­сумирањето на наркотици со цел да помогнат на луѓето да раз­мис­лу­ваат да бидат одговорни (Гавровски, 2001: 11). Во 1997 г. имаат кон­церт на отворањето на „Скопско лето“ на Кале, а во соработка со Фран­цус­киот културен центар од Скопје во 1998 г. С.А.Ф. имаат концерт во дискотеката „Силекс“, заедно со гостинот од Франција, Mr. Zou. Деби албумот Сафизам е издаден во 2000 г. на CD, пропратен со промотивен концерт, на кој учестува и американскиот хип-хоп бенд Das EFX во 2001 г. Целиот прв тираж од 1.100 копии се распродал за кратко време. Во 2002 г. албумот е промовиран и на плоча. Познатите песни „Сафари“ и „Раце горе“ имаат видеозаписи. Истовремено, „Раце горе“ е хит помеѓу хип-хоп публиката во Р. Бугарија. С.А.Ф. имале концерти и во регионот, како на пример во Словенија и Бугарија. (Ковилоски, 2005: 67-88; Гавровски, 2001: 11-14). Во чест на 15-годишнината од издавањето на Сафизам во 2015 г. С.А.Ф. одржа концерт на Скопски саем.

Гоце Трпков (DJ Goce) е активен и во организирањето на разни музички манифестации Во јули, 2016 г. Диџеј Гоце во соработка со Скопска пивара (Smooth) е дел од диџеј работилница (Bane, 2016). Една година подоцна Диџеј Гоце со Диџеј Чваре го организираат првиот настан на „Skopje Vinyl Convention“ одржан во МКЦ. Овој настан про­должува да се одржува и во текот на следните години во МКЦ („Biography. DJ Goce“). На оваа манифестација гостуваат диџеи од разни држави, се одржуваат работилници, перформанси, изложување и раз­мена на плочи, со цел промовирање на винил културата („Skopje Vinyl Convention-About“).

Во 1998 г. се промовира песната „Скопска ситуација“, инс­пи­ри­рана од изборите во Р. Македонија во 1998 г., песна чиишто стихови се актуелни и по повеќе од 20 години. ...„до вчера комунисти сега слават празник верски… квази демократија, прифати ја, одговорноста на ти ја, дај ми ја...“ („С.А.Ф. Сафизам“, 2016).

Како и претходната песна и „Скопска ситуација“ е во умерено темпо, со вовед, рамномерен пулс на четвртини, а на крајот има скре­чу­ва­ње. Вокалниот дел се развива во два гласа, солистички и придружен, а двата се интерпретираат нервозно и со акценти.

Текстот на „Скопска ситуација“ има доминантно идеолошки пристап посветен на политичката криза и транзицијата во 1990-тите на не­мањето демократија, систем на вредности. Оваа фаза трае сѐ уште и е дел од меморијата на сегашноста на градот и на целокупната држава: „Луѓето газат преку живи луѓе до позиција, / адекватноста не е важна важно си на функција“.[4]

Текстот исто така е богат со комбинација со метафори (алегории, алузии):

 

„…Желбата за моќ да се биде на врвот

Не знам како спијат мирно, не ли ги јаде црвот?

Има ли во авионот пилот, очите му се на тилот…

…Пиљарот вози BMW интелектот оди пеш…

Новата Содома уште две години до Армагедон…

…Месијата место крст носи микрофон“.

 

Истражувањето на хип-хоп текстовите поврзани со меморијата за градот Скопје резултира со креирање на мапа на односот на музиката и меморијата поделена на два дела: меморија на сегашноста и урбана меморија.

 

Литература:

 

кирилична:

Гавровски, Александар (2001). „Раце горе“. (Интервју со САФ). Урбан, година I, бр. 1, јуни, 2001. Скопје: НИП Арена,  11-14.

Јордановска, Мери.  (2015). „Скопје 2014 достигна над 600 милиони евра“. 2015. Призма интернет страница, за промоција и јакнење на ис­тра­жу­вачкото новинарство. https://prizma.mk/skopje-2014-dostigna-nad-600-milioni-evra/ (Пристапено на 7.1.2023).

Ковилоски, Александар, Ковилоски, Славчо. (2005). Аспекти на македонската урбана култра. Хип-хоп Маедонија. Скопје: Современост

Ковилоски, Славчо, Ковилоски, Александар. (2007). Хип-хоп книга. Скопје: Просветно дело

Папазова, Јулијана. (2016)  „Меѓу музиката и меморијата: доживување на проектот „Скопје 2014“. Jелица Тодорчевска и Ивона Опетческа-Та­тар­чев­ска (уредници). Зборник на Струшка музичка есен - 40 години „Струшка му­зич­ка есен“, Меморија и перспективи, Скопје: СОКОМ, 155-165.

Папазова, Јулијана, Новаковска, Елени. (2016). Маестро Александар Џамбазов. Живот низ сеќавања, афоризми, сентенции. Скопје: ЦЕМ.

„С.А.Ф. Сафизам“.  (2016). Критика,

www.kritika.mk/album/сафизам/ (Пристапено на 23.8.2017).

 

латинична:

Bane. „Како Гоце САФ прерасна во скопска легенда“. (2016). Reborn, http://www.reborn.mk/goce-saf-dj-rabotilnica/ (Пристапено на 29.8.2017).

„Biography. DJ Goce“. https://djgoce.com/biography (Пристапено на 25.3.2021).

Crinson, Mark. (ed.). (2005). Urban Memory: An Introduction“. Urban Memory: History and Amnesia in the Modern City. London: Routledge,. xi–xii.

„Cultural Мemory in the Present. Stanford University Press“ (series). https://www.sup.org/books/series/?series=cultural%20memory%20in%20the%20present (Пристапено на 8.1.2023)

„Gradot ubav pak ke nikne“. (Распеани Скопјани, видео). (2009) www.youtube.com/watch?v=S8MokCxHVU4 , (Пристапено на 5.3.2016)

Halbwachs, Maurice. (1992). On Collective Memory Chicago, IL: Chicago University Press

Kearney, Celeste, Mary. (2017). Gender and Rock. Oxford: Oxford University Press

Laing, Dave. (2010). „Gigographies: Where Popular Musicians Plays“.  Po­pular Music History 4(2), 196-219.

Lashua Brett, Wagg Stephen, Spracklen Karl, Yavuz M.Selim. (eds.) (2019). „Continuing the Conversations: Introducing Volume Two of Sounds and the City“.  Sounds and the City, Volume 2. Palgrave, Macmillan,  1-12.

Lefebvre, Henri. (1991). The Production of Space. Oxford and Cambridge, MA: Blackwell.

„Skopje Vinyl Convention-About“.

https://www.facebook.com/pg/skopjevinylconvention/about/?ref=page_internal (Пристапено на 25.3.2021).

 

 

Фусноти:

 

[1]Текстот за „Скопје обратно“  е преземен од видеото достапно на следниот линк https://www.youtube.com/watch?v=7-24fSjKNDQ

[2] Кртот  има издадено самостојно неколку синглови и албумот Форми на злото  од 2019.

[3] На Јутјуб може да се погледнат неколку снимки од настапите на Распеани Скопјани. Меѓу првите изведби на „Песна за Скопје“ е таа од септември 2009 г., пред офи-цијалното започнување со проектот „Скопје 2014“. („Gradot ubav pak ke nikne“, 2009). По одреден период, како протест против планот за поставување на нови „барокни фасади“ на ГТЦ во 2013 г., Распеани Скопјани ја изведуваат „Песна за Скопје“, внатре во ГТЦ каде што присуствува и Лидија Марковска, една од про­ек­тантите на ГТЦ (Папазова, Новаковска, 2016).

[4] Текстот за „Скопска ситуација“ е преземен од следниот линк https://genius.com/Saf-other-skopska-situacija-98-lyrics