Александар Ковилоски. СОЦИО-КУЛТУРНИОТ ИДЕНТИТЕТ НА ПОТКУЛТУРИТЕ И НИВНОТО  МЕСТО ВО ПОСТМОДЕРНОТО ОПШТЕСТВО 

УДК: 316.723-027.6

Автор: Александар Ковилоски

Наслов на текстот: СОЦИО-КУЛТУРНИОТ ИДЕНТИТЕТ НА ПОТКУЛТУРИТЕ И НИВНОТО МЕСТО ВО ПОСТМОДЕРНОТО ОПШТЕСТВО

Јазик на текстот: македонски

Јазик на резимето: англиски

Клучни зборови: поткултури, постмодерно општество, социо-културен иден­титет, социологија, културни вредности 

Број на страни: 82-93


Сфаќањето на поткултурите како општествени феномени кои вли­ја­ат на адаптацијата на поединецот во современото општество е повеќе од не­оп­ходно во областа на социологијата. Денес живееме во свет полн со нејас­но­тии во кој официјалната култура е повеќе збунувачки отколку обединувачки фактор за граѓаните кои се оптоварени со секојдневните барања на „Сис­те­мот“. Светот на поткултурите е трансцендентен и им нуди вредности кои овие луѓе не можат да ги артикулираат во формалните групи во на кои им при­па­ѓаат. Меѓутоа, во постмодерното општество каде културата е демис­ти­фи­ци­ра­на и обезличена, поткултурите го менуваат своето значење и често преку нив офи­цијалната култура ги наметнува своите позиции за понатамошниот кул­ту­рен развој на човечката популација.


Гелдер ги дефинира поткултурите како „групи на луѓе на кои е гледано како ненормативни и/или маргинални преку нивните спе­ци­фич­ни интереси и практики, преку она што се, преку она што го прават, преку тоа каде го прават тоа“ (Gelder, 2005: 1). Спротивно на кон­фор­ми­тетот кој е „тенденција луѓето да го менуваат своето поведение со цел тоа да одговара на групните норми“ (Kassin, Fein, Markus, 2008: 84), пот­културата прашува зошто воспоставените вредности, норми и закони не функционираат во реалноста, иако се поставени како параметри на по­ве­дение до кои треба секој да ги почитува. Поткултурата верува во овие воспоставени вредности, норми и закони и не бара нивно уривање и создавање на нови, но поставените прашања се логични и легитимни. По­ради комплексноста на општеството одговорот на погоре пос­та­ве­но­то прашање не се наоѓа, па така индивидуите кои ги поставуваат овие не­одговорени прашања, имајќи потреба да ги артикулираат своите ставови се групираат во посебни неформални групи каде ќе можат да ги задоволат своите потреби на духовен план. Поткултурата е празнење од фор­малниот начин на живот и безличните односи и форми на кому­ни­ка­ција кои најмногу ги има во урбаните заедници, поради што при­вр­за­ни­ците на одредена поткултура најчесто живеат во градовите. Се раз­би­ра дека индивидуата може да ги практикува своите животни гледишта и во својот дом, меѓутоа човечкиот живот може да има смисла единствено кога личноста ефективно ќе се вклучи во јавната сфера (Arendt, 1958), од­носно во комуникација со другите. Целта на ова здружување е ре­ша­вање на некој проблем кој можеби и не е толку евидентен и за­бележлив, но е доволно моќен да предизвика негативни промени во на­чинот на живот на засегнатата група. Решавањето на проблемот мора да биде поткрепено со морални вредности со кои ќе се оправда правото на бунт против општествениот систем. Токму затоа овие вредности се од ис­клу­чителна важност во поткултурата, бидејќи нејзината основа е поставена на верувања во пуристичка форма. Верувањата, нормите, обичаите, се нејзиниот софтвер. Од нив произлегува културниот идентитет, кој е вко­ре­нето уверување за одредени прашања од нематеријален аспект. Иден­ти­тетот има посебно значење бидејќи ги поврзува поединците во група преку која можат полесно да ги артикулираат своите ставови, а исто­вре­ме­но им дава чувство на припадност во заедница која му дава сигурност во тоа. Тој е над-материјален.

За оваа состојба на спознавање на културниот идентитет важна улога имаат и верувањата. Нивната најосновна поделба е на нормативни и позитивистички, од кои првите се однесуваат на влијанието на кул­ту­ра­та која не опкружува врз нашето расудување и понатаму врз про­ценката за превземање на акција, а која ни укажува за тоа како би тре­ба­ло да постапиме. Од друга страна позитивистичките верувања се од­не­суваат на нашите лични ставови во врска со превземањето акција, иако и во нив постои влијание на културата на која и припаѓаме. До­полнително обичаите, кои се своевидни форми на однесување „кои се пренесуваат преку традицијата и кои се всадени во групата...“ (Касирер, 1978: 106) ја зацврстуваат кохезијата помеѓу членовите на групата и оневозможуваат распад на врските и верувањата на кои почива групата. Оваа кохезија создава групирање и поделба на „јас“ како дел од „ние“, и „другите“ кои имаат поинакви сфаќања за животот. Тоа не значи дека „другите“ се однапред осудени како виновници за распадот на соци­јал­ните врски, но тие дефинираат кои не сме ние. Со други зборови, нашето самоспознание е во тесна корелација со поврзаноста со групата и со нејзините вредности и верувања. Во некои групи членуваме од самото раѓање (семејство, етнички групи, па дури и религиозни заедници) додека во други влегуваме доброволно. Поткултурата најчесто е група во која пристапуваме по своја волја во периодот после пубертетот, односно кога ги осознаваме основните животни принципи. Бидејќи е избор, таа често води кон несогласувања со верувањата на непосредната заедница во која живее поединецот, која доколку е стабилна понатаму му врши притисок да отстапи од членството во неа. Не е ретко дури и да се преклопува членувањето во групите и индивидуата да биде при­пад­ник на повеќе групи црпејќи го својот идентитет од сите нив. Од друга страна, многу често со влезот на индивидуата во поткултурната гру­па, таа почнува да го губи својот статус во општеството. Стерео­ти­пи­зацијата кон поткултурата неизбежно води кон истиот процес и кон нејзините членови, и само во ретки случаи индивидуата може да се издигне над гледиштата на останатите кон групата во која таа членува.

Културниот идентитет често е поврзан со законот, дури може да се каже и дека законот произлегува од културниот идентитет. Својот ле­ги­тимитет законот во една држава го црпи од заедницата која живее во него. Сите културни форми, формални и неформални, кои провејуваат низ животот и историјата на одредена група која живее во даден простор кој го нарекуваме држава, се основата на создадените закони во истата. Тие се исклучително важни заедниците кои имаат слични културни вред­ности можат да оформат и поголема општествена група (Европска Уни­ја е типичен пример) која може да води сериозна светска политика, што зборува за исклучителната важност која ја има културата на гло­бално ниво.

Се разбира, секоја индивидуа не може да се вклопи во начинот на живот кој го пропагира официјалната култура. Причините за тоа мо­жат да бидат најразлични а да не зависат од нејзината психичка состојба. Општеството со своите закони може негативно да влијае на ин­ди­ви­дуа­та. Законите се правила на поведение на луѓето кои добиле легална фор­ма. Тие се бескомпромисни, признати од секого и важат за сите, и како резултат на тоа носат позитивни општествени процеси. Но, истовремено тие се фиксни, задолжителни за секого и во извесна смисла ретроградни – овозможуваат, но не поттикнуваат иновации и општествен прогрес. До­полнително, нормите се директен регулатор на законите преку лу­ѓе­то. Ако законот го сфатиме како нешто „државно“ и далечно од нас, то­гаш нормите се „човечкото“. Тие се репер за начинот на кој треба да се одн­есува и патот по кој треба да се движи човекот. На законот ин­ди­рект­но може да се спротивставиме бидејќи не ни е близок односно не е „наш“ до тој степен, но на нормите потешко бидејќи тие потекнуваат од луѓето, од оние околу нас и секое спротивставување може да наиде на сериозно неодобрување, негодување и отпор. Поради тоа, индивидуата најчесто се покорува на нормите. Суштински за овој процес на покорување е социјализацијата, која помага индивидуата не само да се адаптира, туку и да ги прифати и интернализира наметнатите (или вос­пос­тавените) културни вредности и норми. На тој начин општеството од индивидуата прави конформист. Идентификувањето со „останатите“ и нив­ното вклучување во интимната свест создава колективно сопство. Што значи тоа? „Кога Бад Фланаган ги испеа стиховите на песната ‘Можеби затоа што сум Лондонец’ во 1946 година, тој даде значително об­јаснување. Тоа е повеќе од изјавата ‘сум’. Денес повеќе од 12 ми­лио­ни Лондонци пеат заедно со Бад – иако има значителни разлики во нивниот акцент!“ (Hogg, Vaughan, 2010: 65). Групирањето во поголеми човечки единици и поистоветувањето со други лица во поширокиот општествен контекст не се јавува само како желба, туку и како потреба.

Во таа смисла, повеќето теоретичари се согласни дека во ин­ди­ви­дуата постојат два типа на сопство: на социјален идентитет и на личен иден­титет (Tajfel, H., & Turner, J. C., 1979: 75). Мотивацијата да се за­до­во­лат потребите на двата идентитети е подеднакво голема. Од една стра­на, личноста секогаш има примитивни нагони и лични убедувања кои ја одр­жуваат во живот. Таа не може без нив бидејќи тие се пер­со­ни­фи­ка­ција и внатрешна манифестација на нејзиниот идентитет. Но од друга, таа мора да се одрече од некои од личните убедувања кои пречат на функционирањето на групата во која живее. Овој „компромис“ кој се прави во името на некое поголемо добро – идејата за идиличен живот, го претставува социјалниот идентитет на личноста. Компромисот е знак дека индивидуата може и сака доброволно да соработува за реализација на оваа идеја, и тоа го прави свесно. За возврат, индивидуата добива припадност во одредена заедница, чувство на блискост, сигурност и рам­ноправност со оние со кои е во непосреден контакт. Овде, вред­нос­тите ја играат најсилната улога, бидејќи „се наоѓаат во основата на сите разновидни облици на општествена свест како одредени стандарди со помош на кои се разбира пожелното и непожелното (Коковић, 1997: 100)“ во таа група. Во таква ситуација, индивидуата знае што треба а што не треба да прави, што и го олеснува живеењето во групата. Овде, пот­културниот идентитет е насочен против конформистичкиот при­ти­сок од масовното општество и масификацијата. Истовремено, тој е сфа­тен како структурирано одбивање на еден од најважните симптоми на масовното општество, алиенацијата (Gelder, 2007: 4).

Но, социјалниот идентитет може да биде различно восприемен од единките. Неформалните групи во рамките на едно општество можат (но и не мора) да создадат поткултура. Ова се случува во состојба кога иако се пропагираат демократските начела во општеството, единиците на државниот апарат не и дозволуваат на индивидуата да ги задоволи своите потреби и ја принудуваат да ги задоволи потребите на другите (Habermas, 1976). Тоа не значи дека поткултурната група се изолира од на­виките на секојдневниот живот и дека не ги почитува воспоставените нор­ми и закони. Едноставно, таа им дава поинаква смисла и ги кла­си­фи­кува во поинаква димензија, ги прави пошаренолики и им посветува по­веќе внимание и на тој начин привлекува огромен број на членови од заедницата кои не можат да се пронајдат себеси во светот во кој живеат. Би­дејќи ја има способноста да привлече маса луѓе кои можат да станат зна­чаен фактор на политичка моќ, доминантната култура често се оби­дува да ја превземе и да ја припои кон себе, и на тој начин да ја конт­ро­лира.

Ален Турен (Turen, 1983: 27) пишува дека денес, во времето во кое живееме, се случуваат големи општествени промени кои е тешко да се опишат и да се разберат. Имајќи во предвид дека неговото дело е на­пи­шано одамна, денес можеме да ги потврдиме неговите предвидувања за новото општество, а истовремено и да добиеме одговори на барем не­кои од прашањата со кои се соочувале социолозите на почетокот од истото. Турен го нарекува „програмирано општество“. Зошто?

         Дел од одговорите за процесите во постмодерното општество можеби можеме да ги побараме во наводите на Едвард Бернејс. Тој тврди дека „теоретски, секој граѓанин самиот си формира став за оп­штест­вените или приватните прашања“ (Бернејс, 2020: 38). Но поради фрагментацијата на општествените сфери на дејствување тој не може да постигне да биде вклучен во секоја од нив, и поради тоа не може да дојде до детален заклучок и да даде одговор за многу прашања кои го засегаат. По­ради тоа ние „доброволно се согласивме да и дозволиме на не­вид­ли­ва­та влада да ги филтрира информациите и да ги нагласува важните пра­ша­ња, за нашето поле на избор да биде стеснето до практична големина“ (Бер­нејс, 2020: 38). Во последните стотина години институцијата наре­че­на „односи со јавност“ е главниот креатор како на јавното мислење така и на интимните ставови на индивидуата. Со посредство на мас­ме­диумите PR стратегиите владеат со светот. Иако наизглед социјалните мрежи го демократизираат јавниот простор и ни овозможуваат да стиг­не­ме до информации кои јавниот медиумски сервис ги класификува како „небитни“, филтрирањето на информации во смисла на на­мет­ну­ва­ње на „преферирани“ стандарди на поведение сепак постои. Нео­дам­неш­ната цензура на социјалните мрежи Фејсбук, Твитер и други, во врска со ставовите на одредени групи кон третирањето на Ковид пан­де­ми­јата ни покажува дека „слободното мислење“ како идеја на која е пос­тавен демократскиот свет, сепак е диригирано од повисоки центри на моќ.

Веќе пишував дека културата со своите уметнички форми е нај­ква­литетниот медиум за влијание врз прифаќањето на општествените норми. Во својата идеална форма, во неа нема политички предизвици и економски аспирации, и воопшто не поседува негативна енергија. Нап­ро­тив, таа помага да се поправи обезличеното, да се навлезе во сферата на апстрактното и во неконфликтна форма да се изрази инди­ви­дуа­л­нос­та во склоп на колективноста. Сепак, во новото општество обременето со темите за моралните предизвици и неприродни стремежи, основните функции на културата доживуваат преобразба и таа директно станува алатка за одржување на постоечкиот општествен поредок. Имено, плас­ма­нот на културните вредности во постмодернизмот се одвива отеж­на­то. Тие не можат да имаат кумулативен ефект и не можат да кул­ми­ни­ра­ат бидејќи се дисперзирани во повеќе културни сфери. Со други збо­ро­ви, како никогаш досега живееме во општество на постојана борба околу пласманот на информации во јавноста од страна на разни групи на интереси.

Денес, секоја од нив е повеќе фокусирана на минимизирање на ква­литетот на останатите отколку на промоција на сопствените вред­нос­ти. Културите денес се јавуваат како „спорен простор“ во кој гравитира не­видлива сила на непостојаност. Тие и понатаму зависат од поли­тич­ките перспективи на власта, но во постмодерното општество тие се вулгаризирани поставувајќи ја под знак прашалник идеологијата која треба да ја претставуваат. Нивната улога на заштитник на интересите на одредени општествени групи не може да биде критикувана од никого – оние кои треба да критикуваат (пониските социјални слоеви) го немаат тоа право бидејќи веќе неколку децении ги користат културните вред­ности на истиот начин.

Денес „културното творење се одвива најчесто подалеку од глав­но­то бојно поле на кое класите се судираат: во ‘маргиналните’ умет­нички средини или во сенка на институционалните гаранции со кои се заштитени универзитетите“ (Turen, 1983: 118). Идеолошката позадина која културата ја поседуваше во изминатите векови денес скоро и да ја нема. Таа денес е сфатена како дел од конзумеристичките побуди на глобалното општество, и бидејќи „една глобализирана култура е повеќе хаотична, отколку средена“ (Вотерс, 2003: 203), индивидуата е скоро принудена да бара одговор на ваквата состојба преку поткултурата. Меѓутоа тоа скоро и да не се случува. Теодор Адорно објаснува дека де­нес токму работничката класа станува конзервативна сила која го спречува развојот на поткултурните движења. Напливот од про­па­ган­да[1] на мас-медиумите на кои беше изложена токму оваа класа (можеби е подобро да го користиме терминот слој) во втората половина од XX-от век истата ја направи пасивна во XXI-от. Во едно вакво општество сосема е нормално главните културни актери да бидат специјалисти – секој во својот простор но без можност да се погледне една поголема слика на културна взаемност на општествените појави. На овој начин, отсуството на социјална кохезија во постмодернизмот се прелеа и во културата и во поткултурните форми.

Ова индустриско производство на културата кое настапува во втората половина на 20-от век, веќе во почетокот на 21-от век го про­мени нашето поимање на поткултурата. Дополнително, во последниве дваесетина години во постмодерниот град настануваат и големи еко­ном­ски промени кои најчесто се манифестираат преку рес­трук­ту­ри­рањето на работните места, намалување на влијанието на средната класа и создавање на хиперреалност во секојдневниот живот. Имајќи предвид дека поткултурата е најактивна во урбаните средини, овие процеси ја менуваат нејзината смисла, па нејзината моќ како социјален фактор се трансцедентира во виртуелниот свет на конзумеристичкото општество.

Воопшто не е тешко да се пронајде причината за ваквиот процес - културниот империјализам наметнат врз локалните култури. Но, овој империјализам сепак не е империјализам во културна смисла, преку него не се наметнуваат културни вредности. Тој повеќе е последица на економските интереси на големите држави но и на големите приватни корпорации. Тој не поттикнува посебен напредок на културата, туку често реплицира некои културни појави карактеристични за некој пе­риод од минатото. Така, во постмодернизмот се јавуваат моди­фи­ку­ва­ни форми на веќе постоечки културни појави, почнувајќи од големи кул­турни идеологии па се до мали уметнички жанрови – нео­ли­берализам, неонацизам, неопоп, неоекспресионизам итн.

Гиденс ќе напише дека „само-идентитетот вклучува когнитивна свесност за себе. Да се биде ‘личност’ не е само да се биде рефлексивен актер, туку треба да се има свест/концепт за тоа што е тоа личност“ (Giddens 1991: 52-53). Денес во формулирањето на општествените окол­нос­ти под кои го живееме нашето секојдневие, на овој концепт не му се дава посебно внимание. Освен во текстовите на истражувачите од опш­тествените науки кои свесно или несвесно се занемарени, тој е исклучен од оние дискусии кои ги креираат светските политички и економски процеси. Тоа не води кон ново поимање на денешното општество кое го нарекуваме постмодерно, а кое е резултат на некои процеси кои нагло се случија во изминатиот половина век. Прескокнувањето на повеќе етапи од развојот на цивилизацијата придонесе да се појави она општество кое Бек го опишува како „ризично“.

Што значи тоа за културата и за поткултурата?

Милена Драгичевиќ-Шешиќ и Бранимир Стојковиќ ја дефи­ни­ра­ат културната политика како „низа цели и задачи кои треба да се ост­ва­рат со помош на соодветни мерки, инструменти и активности“ (Драги­че­виќ-Шешиќ, Стојковиќ, 2003: 33) и додаваат дека во земјите во тран­зи­ција (притоа мислејќи на земјите од поранешниот комунистички блок) поради распадот на старите општествени вредности и вос­пос­та­ву­ва­њето на нови, водењето културна политика се остварува со по­теш­ко­тии (Драгичевиќ-Шешиќ, Стојковиќ, 2003: 41). Имено, современата де­цент­рализација на културниот живот го оневозможува процесот на соз­давање на културна политика која е неопходна за надзор на културните случувања. Притоа кога зборувам за надзор во културата пред се мислам на детектирање и спречување на екстремни политички, етнички, рели­ги­озни, економски и друг тип на влијанија врз децентрализираната кул­ту­ра. Денес се случува токму тоа. Бидејќи државата веќе ги предала свои­те ингеренции од областа на културата на институции од локално ниво, истите се повеќе подложни на влијание од корпорациите, кои ис­ко­ристувајќи ја идејата за демократизација на оваа културна политика, создаваат своја корпоративна култура. Оваа култура не се базира на морални ниту пак на социјални вредности туку на економски. Така, изјавите на Драгичевиќ-Шешиќ и Стојковиќ за неможноста да се реа­лизира културната политика во посткомунистичките земји поради може да се применат и на глобалното општество денес. Но како што кажав на почетокот од ова дело, кризата на идентитетот не се однесува на по­ли­тичката нестабилност во дадена држава, туку на криза на секојдневниот живот која навлегува длабоко во психата на индивидуата и истата ја разорува.

Со други зборови, поткултурата не може да опстои како ентитет од идеален тип, како што ја претставуваат нејзините активисти. Во стварноста таа секогаш ќе биде обезличена (ова воопшто не мора да значи и обезвреднета) од разни варијации на мноштво културни форми. До­полнително влијание во конфузијата на класичните културни об­рас­ци има и мултикултурата која беше промовирана во 1990-те. Денешната сос­тојба на културата многумина ја нарекуваат нео-трибализам, сос­тојба во која луѓето се обидуваат да се навраќаат во природните ре­зер­ва­ти на дејствување и општење. Меѓутоа, факт е дека природната сре­ди­на за која зборуваме всушност не е природна, туку е замислен опш­тествен свет кој се бара, но сѐ уште не е најден. Оваа состојба уште одамна ја опишува Жан Бодријар (Jean Baudrillard) (Baudrillard: 1983)[2], но и Адорно (Adorno, 1991) кој тврди дека во масовната култура пре­фаб­рикуваните, плитките, хомогенизирачките културни форми ги па­ци­фи­зираат и ги смируваат луѓето и ги прават субмисивни, засилувајќи ја културната хегемонија на одредени групи.

Некои тврдат дека во постмодерното општество ние повеќе не се придржуваме кон традициите на старите култури насочени кон одре­де­на професија, туку наместо тоа ги одбираме како животен стил (Sim, 2011: 64). Тоа значи дека културниот живот, вклучително и пот­кул­турите, ја губат старата вредност која ја живеевме до крајот на XX-от век. Сим, давајќи примери за овој процес посочува дека музеите и по­ра­неш­ните мелници за памук и волна денес се претворени во луксузни живеалишта, на тој начин ресоздавајќи го минатото како фор­ма на ал­тер­нативна реалност. Поранешните рудари се вработуваат за да ги информираат останатите за рударството како тежок начин на живот додека во реалноста тој стар начин на копање минерали скоро и да е исчезнат. Со други зборови, во значителна мера ние сме станале туристи во нашиот живот (Sim, 2011: 64). Овој живот во хиперреалноста вооп­што не треба да го замислуваме дека треба да наликува како оној во на­уч­но-фантастичните филмови, но тоа не значи дека истата не ја жи­вееме.

Со други зборови, одржувањето на постојниот општествен по­ре­док преку културната репродукција ја има сменето својата форма. Сме­там дека денес постмодерното општество почна да ја губи својата креа­тивна сила и енергија, и своето влијание им го отстапи на локалните култури. Но овие култури, иако ги нарекуваме локални сепак се длабоко меѓусебно поврзани. Нивните ставови кон општествените појави не се самостојни и соодветствуваат на погледите на глобалната култура. Кога зборуваме за современите локални култури не зборуваме за култури кои го бранат својот идентитет туку за култури кои бараат имиџ да се биде различен во ова општество. Културата денес не е репрезентативна, таа не претставува никого и ништо конкретно, а сепак опстојува како посебен феномен. Овој современ трибализам делува уништувачки на веќе постоечките поткултури и бара нови начини за нивно дефинирање. Би­дејќи не може да ги стави во конкретна рамка и да го определи нив­ниот домен на дејствување на истиот начин на којшто ги дефинираше до денес, сметам дека многу набрзо ќе се јави потреба за реорганизација на научните сознанија за поткултурата. Тоа е неопходно, како што е неопходно и нивното постоење. Живеењето во свет во кој има потреба од творење и од уживање во творбите на еден креативен начин е суштината на постоењето на човечката цивилизација. Културата, со своите различни форми и изблици ни ја нуди таа шареноликост без која сѐ останато би било бесмислено. Таа, иако секогаш ставена на мар­ги­ни­те од општествените интереси кои се обременети со политичките про­це­си, е носител на основната потреба на Човекот да комуницира, да соз­да­ва без притисок, да биде негов издувен вентил во општество со сѐ по­ве­ќе ригидни норми, закони и систем на санкции.

 

 

Литература:

        

кирилична:

Бернејс, Едвард. (2020). Пропаганда. Скопје: Антолог.

Вотерс, Малком. (2003). Глобализација. Скопје: Институт за демократија, солидарност и цивилно општество.

Драгичевиќ-Шешиќ Милена, Стојковиќ Бранимир. (2003). Култура, менаџмент, анимација, маркетинг. Скопје: Темплум.

Џордан Глен, Ведон Крис. (1999). Културна политика: класа, род, раса и постмодерниот свет. Скопје: Темплум.

 

         латинична:

Adorno, T. (1991). The Culture Industry: Selected Essays on Mass Culture, ed. J. M. Bernstein. London: Routledge.

Barker. Chris. (2004). The SAGE Dictionary of Cultural Studies SAGE Pub­li­cations. London: Thousand Oaks.

Baudrillard, Jean. (1983). Simulacra and Simulation. Los Angeles: Se­mio­text(e).

Giddens, A. (1991). Modernity and Self-identity: Self and Society in the Late Modern Age. Cambridge: Polity Press.

Sim Stuart, ed. (2011). The Routledge Companion to Postmodernism (third edition). London & New York: Routledge.

Turen, Alen. (1983). Sociologija društvenih pokreta. Beograd: Radnička štam­pa.



[1] Не мислам на директната, туку повеќе на онаа пропаганда која на поинаков начин продира длабоко во менталната состојба на индивидуата. Се работи за пропагандни филмови, реклами, интерактивни телевизиски емисии, музички видеа, ноќни радио емисии итн., кои преку секојдневното присуство го кршат отпорот на поединецот и го ставаат неговото поведение во склоп на една масовна култура која подоцна го добива името глобална култура.

[2] Бодријар во делото Симулација и Симулакрум наведува дека човештвото ја изгубило реалната перцепција за општествениот свет.